Psychosociale ondersteuning statushouders

Het Gieskes-Strijbis Fonds heeft een donatie gegeven aan Arq, waardoor Arq een vier jarig project gaat coördineren gericht op de psychosociale ondersteuning van statushouders.

Psychische gezondheid van statushouders 

De afgelopen drie jaar zag Nederland een grote instroom van vluchtelingen, met name uit Syrië en Eritrea. Na toekenning van een verblijfsvergunning komen zij als statushouder terecht in één van de Nederlandse gemeenten, waar zij op eigen kracht moeten inburgeren. Dat is niet altijd even makkelijk, want veel vluchtelingen kampen met psychische problemen. De ervaringen in het land van herkomst, de reis en de vaak nog onzekere, nieuwe situatie maakt dat veel statushouders een verhoogde kans hebben op psychische klachten, in het bijzonder het ontwikkelen van een posttraumatische stressstoornis (PTSS). 13 tot 25% van de asielzoekers en statushouders kampt met een post traumatische stoornis en/of depressie, Daarnaast ervaren veel asielzoekers stress door hun onzekere situatie en komen depressies bovengemiddeld voor. Uit recent grootschalig onderzoek, waarmee 3.209 Syriërs woonachtig in Nederland bereikt zijn, blijkt dat 41% van de Syriërs psychische problemen ervaart. Ze zijn bijvoorbeeld vaak zenuwachtig, somber en neerslachtig. Ter vergelijking: voor de algemene bevolking in Nederland geldt dat 15% ‘psychisch ongezond’ is.

Gemeenten zijn verantwoordelijk voor goede zorg en begeleiding, maar zij worstelen met de signalering van klachten en toeleiding naar passende zorg – als die er al is. Met dit project wil Stichting Arq Psychotrauma Expert Groep knelpunten wegnemen en een goede psychosociale zorgstructuur neerzetten voor statushouders in gemeenten. Door het opzetten van een lokale praktijksituatie (proeftuin) in twee gemeenten wil Arq een voorbeeld stellen dat andere gemeenten kunnen volgen. De belangrijkste pijlers van het project zijn kennisbevordering, vroegsignalering & monitoring en preventieve interventies. 

Context 

De signalering van psychische klachten bij vluchtelingen en toeleiding naar passende zorg is al jaren een erkend probleem in de gemeenten en bij de betrokkenen in de GGZ-keten.  

Uit divers onderzoek komt naar voren dat om de psychische gezondheid te versterken het accent moet liggen op preventie, gericht op de specifieke gezondheidsrisico’s van deze groep. Daarbij is vroege signalering van groot belang, net als actieve betrokkenheid van vluchtelingen zelf, een persoonsgerichte en cultuursensitieve benadering en een duidelijke regierol hierop. Investering hierin betaalt zich later terug, doordat voorkomen wordt dat mensen zwaardere en duurdere zorg nodig hebben (van Berkum e.a. 20163). 

Dat psychosociale ondersteuning van vluchtelingen bijdraagt aan vroegsignalering van ernstigere problematiek, de veerkracht versterkt van vluchtelingen en zij zelf beter in staat zijn om problemen op te lossen en dat dit het participatieproces bevordert staat buiten kijf. Tegelijkertijd zien we ook dat de context in de gemeentes zeer complex is en dat oplossingen niet simpel zijn. 

Statushouders in gemeenten 

Afgelopen jaren was de instroom van statushouders zeer hoog. Zo hoog dat een specifieke aanpak nodig was op landelijk en lokaal niveau om de huisvesting en integratie in de gemeenten in goede banen te leiden. De aanpak is vaak integraal vormgegeven, wat betekent dat in een gemeente de verschillende diensten in hun werkzaamheden voor de statushouders afstemmen en samenwerken. Door de gedecentraliseerde taken en verantwoordelijkheden in de Participatiewet, Jeugdwet en de Wet Maatschappelijke Ondersteuning hebben gemeenten vrijheid om op maat hun stelsel in te richten. Er is daardoor veel diversiteit in de gemeenten in de inrichting, de positionering van de statushouders in het stelsel en de besteding van budgetten ten behoeve van de doelgroep. Deze diversiteit is inherent aan het gedecentraliseerde stelsel, maar is ook een van de oorzaken van de complexe context. De diversiteit in de gemeenten maakt dat de knelpunten per gemeente verschillen en daarmee ook de oplossingen. Vanuit het rijk zijn gemeenten ondersteund middels het Ondersteuningsprogramma Gezondheid Statushouders, een samenwerkingsverband van de VNG-OTAV, Pharos en GGD GHOR Nederland. Deze programma's zijn in mei 2018 afgerond. Ondanks deze waardevolle ondersteuning, is succesvolle psychosociale ondersteuning aan statushouders in veel gemeenten nog niet geborgd. Gemeenten erkennen de noodzaak van het aanbod aan psychosociale ondersteuning voor statushouders, maar zij zijn enorm zoekende wat te doen: is er lokaal of regionaal passende psychische zorg aanwezig die rekening houdt met de cultuurverschillen en taalbarrières, hoe verloopt de vroegsignalering, welke interventies zijn effectief, hoe kunnen we deze inbedden in de lokale structuur, hoe te financieren? Er zijn vele vraagstukken binnen gemeenten rondom dit onderwerp.   

Doelstelling 

Het is ons doel om psychosociale ondersteuning vast onderdeel te maken van de zorgstructuur voor statushouders in gemeenten. We doen dat door in een proeftuin bij twee gemeenten een zorgstructuur te ontwerpen waarin psychosociale ondersteuning aan statushouders onderdeel uitmaakt en die rekening houdt met de lokale context. In een proeftuin wordt een praktijksituatie opgezet waarin met een nieuwe aanpak geëxperimenteerd wordt. Tijdens de proeftuin wordt op basis van feedback vanuit het experiment continu geëvalueerd en bijgesteld, met als voordeel dat het resultaat van de proeftuin reeds getoetst is aan de praktijk.  

Gemeente Dordrecht zal deelnemen aan dit project. Het aantal statushouders dat Dordrecht moest huisvesten in de periode 2015 t/m 2018 is 807 statushouders. Gemeente Dordrecht wil graag investeren in het verbeteren van de psychische gezondheid van statushouders en neemt daarom deel aan dit meerjarig project. De tweede proeftuin gemeente is nog niet definitief.  

In deze twee gemeenten worden gedurende dit vierjarig project ‘best practices’ ontwikkeld met als resultaten: 

  • sociale kaart met cultuursensitieve, passende zorgverlening 

  • vroeg signalering van psychische klachten bij statushouders; 

  • goede doorverwijzing zodat statushouders passende psychische hulpverlening krijgen indien nodig; 

  • samenwerking tussen lokale partijen 

  • inzet van preventieve interventies;  

  • deskundigheidsbevordering (trainen van vrijwilligers op het signaleren van psychische klachten, trainingen cultuursensitief werken aan zorgprofessionals) 

  • en andere mogelijke resultaten die voortkomen uit de praktijk. 

Deze resultaten en andere opbrengsten (bijv. factsheet hoe samenwerking tussen betrokken partners effectief vorm gegeven kan worden, een toolkit, materiaal, artikelen over de ‘best practices’) worden gedeeld met andere gemeenten, zodat ook in andere gemeenten psychosociale ondersteuning aan statushouders op goede manier ingebed raakt. Het delen van de opgedane ervaringen en ontwikkelde kennis geschiedt enerzijds via Arq Kenniscentrum Migratie, anderzijds via andere kanalen (o.a. VNG OTAV, G40 gemeenten) en middels een symposium.  

Andere gemeenten die geïnteresseerd zijn in dit project, kunnen contact opnemen met Larissa van Beek om de mogelijkheden te bespreken. 

Lees hier de factsheet met meer informatie.

Planning: 

Looptijd: 4 jaar; start: september 2018; einde: september 2022 

Meer informatie: 

Meer informatie is op te vragen bij project coördinator Larissa van Beek, l.van.beek@arq.org, 020-840 76 74 en 06-83 44 03 68.